6. jun – 28. jun 2025.
Kustos: Stevan Vuković
Hvatač snova
Iako je svoje stripove lokalno objavljivao još od 1986, u časopisima kao što su NON, Ritam, Rock, Mladost, i drugi, uporedo sa svojim prikazima avangardnih trendova u rok muzici, koje je još ranije započeo u Džuboksu, međunarodna karijera Aleksandra Zografa počinje tek 1994, kada je američka izdavačka kuća Fantagraphics Books objavila njegovu strip svesku Život pod sankcijama. Od tada je, pored velikog prisustva u časopisima i antologijama, samostalne strip sveske izdavao u Britaniji (Dream Watcher, Bulletins from Serbia), Italiji (Diario, Lettere Dalla Serbia, Psiconauta, Salluti dalla Serbia, C`e vita nei Balcani, Appunti 1, Appunti 2), Francuskoj (E-Mails de Pancevo, Bons Baisers de Serbie, Vestiges du monde), Španiji (Como Fui Bombardeado por el Mundo Libre, Fin de Siglo, Vida en los Balcanes), Hrvatskoj (Tusta i tma), Finskoj (Elamaa Saarroksissa), Nemačkoj (Psychonaut), Grčkoj (Hairetismata apo ti Servia), Mađarskoj (Pszichonauta). Aleksandar Zograf je, inače, alijas Saše Rakezića, koji je sam sebi dodelio, da bi mu kasnije, zanimljivim spletom okolnosti dodeljen još jedan: “Posmatrač snova”.
Naime, još kao srednjoškolac, i član pank benda Pak-Papir, radio je fanzine “Kreten” i “Iznad”, i počeo da ih razmenjuje u veoma razvijenoj mreži fanzinaša, koji su koristili običnu poštu za distribuciju tih uradi-sam eksperimentalnih grafičko-tekstualnih tvorevina, na način na koji su to još ranije Fluksus umetnici radili. U to doba su i mnogi američki alternativni, anderground i drugi nekonvencionalni i eksperimentalni strip autori koristili te mreže, jer je na snazi (još od 1954, pa sve do 2011.) bio taj zloglasni Kodeks američkog udruženja izdavača stripova, koji je drastično cenzurisao zvanično objavljene i distribuirane strip sadržaje, te je je tako došao u kontakt i sa izdavačem časopisa kojeg je objavljivalo Pan-američko udruženje Indijanaca. Na pismo mu je odgovorio poglavica Prodorne oči, koji je tada vodio to udruženje, i krenula je korespondencija, u okviru koje je Rakezić uradio i intervju sa njim, koji je 1992 objavio u časopisu Vreme. Obzirom da mu je Rakezić pisao da je oduvek bio zainteresovan za kulturu američkih indijanaca i da je još kao dete imao upečatljive snove na tu temu, poglavica Prodorne oči je mu predložio da postane član njihovog udruženja, što je uključivalo i dodelu novog imena – Dream Watcher!
Zašto se, onda, ova izložba ipak zove “Hvatač snova” (Dreamcatcher) a ne “Posmatrač snova” (Dream Watcher)? U strip pod nazivom Hipnagogički trenutak, Zograf ubacuje tekstualni blok u kome piše da „vizije iz polusna zatrepere tek na tren – da i je ta neuhvatljivost, taj bljesak iznutra, ono što ih čini tako zagonetnim, to jest ako uspemo da ih zapamtimo?“. Taj bljesak slika nastale u oniričnom stanju je toliko nestalan, da, ako se odmah ne zabeleži, veoma brzo sasvim nestaje iz sećanja. Nije, pritom, Zograf izolovan u svom hvatanju snova. Sličnim postupkom se u lokalnom kontekstu bavio i Vladan Radovanović, još sedamdestih godina, a u onim vodama američkog underground stripa u koje je i Zograf uplovio, u tome je svakako bio najdosledniji Robert Kramb, čiju kolekciju svakodnevnog grafičkog i tekstualnog beleženja snova tokom pune četiri decenije pre sedam godina, u izboru Ronalda Bronštajna i Semija Hakmana od oko 560 strana objavila izdavačka kuća Elara Pres, pod nazivom “Dnevnik snova Roberta Kramba”. Oba ta autora, na koje se Zograf ugledao, uvrstio je, sa još preko dvadeset autora i u strip antologiju pod nazivom „Jato sanjara“ (Flock of Dreamers), koju je priredio zajedno sa američkim strip autorom Bobom Katmanom, za izdavačku kuću „Kitchen sink press“, 1997 godine. Na koricama tog izdanja bili su autoportreti svakog od autora u najtipičnijoj pozi letenja iz snova koje su crtali.
Poput drugih autora iz ovog izdanja, i Zograf je najčešće u svojim stripovima prisutan svojim likom, koji se pojavljuje ujedno i kao protagonista radnje, ali i kao narator, koji često pruža i metakomentare na radnju u strip oblačićima koji predstavljaju direktan govor protagoniste. U knjizi Elizabet El Rifaj, koja se 2012 pojavila pod nazivom: “Autobiografski stripovi: pisanje života slikama” predstavljanje protagoniste radnje u stripu preko autoportreta autora implikuje otelotvoreno sopstvo, čiji prikaz mora da se posmatra ujedno i sa formalnih i sa sociokulturnih perspektiva, i da, iako se tu uvek radi o performativnom uspostavljanju autentičnosti iskaza preko fizičkih i govornih činova protagoniste, mora da se vodi računa ta je to sve ipak samo narativno – ikonički konstrukt. Autor stripa je tu ujedno prikazivač, koji nalazi adekvatnu grafičku formu snoviđajnih prizora i ponašanja glavnog karaktera, ali i pripovedać, koji verbalno, putem oblačića i tekstualnih komentara citira verbalne iskaze i prenosi misli glavnog lika. On je tu svedok – snohvatica, koji nam prenosi sadržaje iz sveta snova, ali ne neutralno, već svojim autorskim jezikom predstavlja imaginativne projekcije doživljenog i proživljenog u svetu snova.
Bitno je tu naglasiti da u strukturi globalne strip scene, koja je vrlo čvrsto povezana preko ne samo izdavačkih kuća i časopisa, nego sve više i preko sajmova i festivala, Zografovo ime stoji u kategorijama “nezavisnog”, “avangardnog”, “umetničkog” i “alternativnog” stripa, koji se ne prodaju na kioscima, već uglavnom u specijalizovanim knjižarama, kao što je, na primer, Beopolis kod nas, ili sajmovima poput “Fijuka”, ali se i sve više prikazuje i u galerijama i muzejima savremene umetnosti. Tako je, na primer, Robert Kramb izlagao i u glavnoj postavci Bijenala u Veneciji, 2013, a u Zografovoj biografiji nalazimo već i samostalne izložbe u sledećim prostorima: Pančevo (Galerija Nova), Beograd (Underground, Ozone, Magacin u Kraljevica Marka, Galerija Službenog Glasnika, Remont), Sijetl (Roq la Rue), Pariz ( Regard Moderne ), San Francisko (Cartoon Art Museum), Poatje (Fanzinotheque), Rim (Mondo Bizzaro), Solun (Cofix), Beč (Machfeld Gallery, Transporterbar, Museums Qaurtier). Glavne karakteristike takve vrste stripova, po knjizi Čarlsa Hatfilda pod nazivom “Alternativni strip” iz 2005 godine su da se ne drže bilo kakvog žanra, već “njihovi autori koriste celokupnu paletu kreativnih potencijala koje taj medij može da ponudi”, kao i da “prelaze granice tradicinalnih stripova na svakom nivou, što uključuje čak i pakovanje i način objavljivanja, i, naravno, narativnu formu u tematski sadržaj”.
Na ovoj, kao i mnogim prethodnim Zografovim izložbama, Gordana Basta ima koautorsku ulogu i učestvuje radovima koji su materijalna transpozicija prizora iz Zografovih stripova putem veza na platnu. Neka vrsta teorijske i istorijske legitimacije tog postupka može se naći u stripu „Naši vezovi“ u kome Zograf predstavja se esej Stanislava Vinavera o narodnim vezovima, u kome se taj pisac pita „Šta su beskonačno fini trzaji kod najtananijih pesnika čovečanstva, kod Horacija i Malarmea? Čežnja je u njima: da bude naslućeno, ali da se ne ukoči. Visoka svest o prelepoj lakoći opstanka zahteva da se srce spase od nasilja pravila… od iste takve krhke materije kao što su reči, slogovi i pojmovi, i veziljin je svet. Od jenog ustreptaja konca zavisi čitava veziljina vasiona. Oči, ipak u stanju su sav taj red da shvate na tren; što nikada ne biva u pesmi.“
Kustos izložbe je Stevan Vuković, koji se će se u tumačenju procesa nastajanja i izloženih radova koristiti formalističkim i psihoanalitičkim teorijama stripa. Formalne analize su rađene po modelu preuzetom iz knjiga Tijeri Gronstina „Sistem stripova“, i “Strip i naracija”, u kojima se ispituje odnos između figurativnog i nefigurativnog, poetski kvalitet priče, stilističke karakteristike, način preispitivanja subjektivnosti protagoniste, i hibridnost stripa koji usvaja neke tehnike savremene umetnosti, i u kojima se ujedno i opšta istorija teorije stripa, i skladu sa tekstovima Pjera Fresnoa Deruela, deli na arheološko doba, socioistorijsko, strukturalističko, i, konačno semiotičko i psihoanalitičko. S druge strane, polazeći od snoviđajnog stripa mađarskog autora Nandora Hontija, koje je Frojd dobio posredstvom Šandora Ferencija, i u celini objavio i protumačio u četvrtom izdanju Tumačenja snova (u Odabranim delima Sigmunda Frojda, u izdanju Matice Srpske iz 1984, to je u knjizi sedmoj, na strani 22) ispitivaće se odnos različitih psihoanalitički orjentisanih teorija, prema stripu sa snoviđajnim temama. I sam Zograf se baš nedavno bavio Hontijevom istorijskom pozicijom i značajem, i njegovim odnosom prema Vindzoru Mekeju, još nešto ranijem crtaču oniričkih stripova, ali je tome bio decidan da nastupa samo kao istoričar stripa, ostavljajući psihoanalitičko tumačenje njegovog rada po strani. U tom smislu je zanimljivo Zografovo insistiranje na tome da se snovima bavi samo kao praktičar, i to tako što ih kroz vlastito iskustvo istražuje i predstavlja, ali ne tumači, za razliku od stripa, kojim se bavi i kao praktičar, i kao istoričar i teoretičar. Posebna pažnja će biti posvećena Zografovim intervencijama u interikoničkom prostoru, između panela, u kojima se često pojavljuju odstupanja od konvencija, i pojavljuju nedefinisane forme sa, na prvi pogled nejasnom naratološkom ulogom, kao proboj nefiguralnih sadržaja u tok figuralno predstavljenog narativa.
– Stevan Vuković
